تقدیم به روان جاوید دوفرزانۀ آزاده ،

                                                                   مسعود رضوی و سهراب دوستدار .

حسن ممتاز

با نگاهی به دو منظومۀ "عقاب "[1] و " آشتی "[2]

آغاز سخن

مرگ ، یکی از مایه های أصیل و پربسامد در آثار أدبی و فلسفی همۀ ملل و جوامع است . به گونه ای که اگر این مضمون را از أدبیات حذف کنیم بسیاری از شاهکارهای بشری را از دست خواهیم داد . از قدیمی ترین اسطورۀ مکتوب بشری – "گیلگمش" – و " ایلیاد " و " اودیسه " هُمر و داستان " اسفندیار " در شاهنامۀ فردوسی ؛ گرفته تا آثاری همچون " همه می میرند"[3] أثر سیمون دوبوار و " درد جاودانگی "[4] نوشتۀ میگل دو اونامونو ؛ بشر دغدغۀ جاودانگی و کشف راز و رمز مرگ را داشته است . در أدبیات فارسی نیز جز داستان اسفتدیار و رویین تنی او که معلول شوق انسان به جاودانگی است ؛ معروفترین آثار با بنمایۀ مرگ و جاودانگی ، "رباعیات خیّام " است که پرسش های بنیادی و همیشگی انسان را از چیستی مرگ با ایجاز و زیبایی بیان می کند . در أدبیات معاصر ما نیز صادق هدایت ، صادق چوبک، بهرام صادقی ، غلامحسین ساعدی ، و عباس معروفی در عرصۀ أدبیات داستانی ؛ و فروغ فرخزاد ، نصرت رحمانی ، و یداللّه رؤیائی در عرصۀ شعر ؛ در آثار خود بیشتر از دیگران به مرگ پرداخته اند .

در میان آثار أدبی معاصر فارسی ، منظومۀ " عقاب " نیز با زبانی ساده و زیبا و بی حشو و اضافه ، مسألۀ مرگ و بهایی را که باید برای عمر دراز – و نه جاودانگی – پرداخت به نمایشی از تضاد میان دو شیوۀ زندگی می پیوندد و نگاه أخلاق مدارانه ای به آن تضاد می افکند . منظومۀ " آشتی " سرودۀ دکتر مزارعی ،که به " بازگشت عقاب "[5] نیز معروف است ، پاسخی است به سرودۀ دکتر خانلری ، با زبان و اندیشه ای دیگر . در ادامه ، نگاهی داریم به این دو منظومۀ هم مضمون .